भेक्टरजन्य रोग अनुसन्धान तथा तालिम केन्द्र (VBDRTC) को स्थापना सन् १९७९ मा नेपाल मलेरिया उन्मूलन संगठन (NMEO) अन्तर्गत “मलेरिया अनुसन्धान तथा तालिम केन्द्र” का रूपमा गरिएको थियो। १२ जुन १९९६ मा यस केन्द्रको नाम परिवर्तन गरी “भेक्टरजन्य रोग अनुसन्धान तथा तालिम केन्द्र” राखियो। यस केन्द्रको मुख्य उद्देश्य नेपालमा कार्यान्वयन भइरहेका भेक्टरजन्य रोग (VBDs) सम्बन्धी कार्यक्रमहरूको कारण, संक्रमणको तीव्रता तथा हस्तक्षेपहरूको प्रभावकारिताबारे ज्ञानको अभाव पूर्ति गर्नु र प्रमाणमा आधारित समझ विकास गर्नु हो।

भेक्टरजन्य रोग अनुसन्धान तथा तालिम केन्द्र (VBDRTC) लाई नेपालमा प्रमुख भेक्टरजन्य रोगहरू—जस्तै मलेरिया, कालाजार, डेंगु, चिकनगुनिया, लिम्फाटिक फाइलेरियासिस, स्क्रब टाइफस तथा जापानी इन्सेफ्लाइटिस—सम्बन्धी अनुसन्धान सञ्चालन गर्ने र तालिम प्रदान गर्ने जिम्मेवारी दिइएको छ। मलेरिया उन्मूलनमा आफ्नो ऐतिहासिक योगदानलाई निरन्तरता दिँदै, VBDRTC ले क्रमशः आफ्नो कार्यक्षेत्र विस्तार गरी अन्य भेक्टरजन्य रोगहरूको बढ्दो भारलाई सम्बोधन गर्दै आएको छ र उदीयमान जनस्वास्थ्य चुनौतीहरूलाई समेत सामना गरिरहेको छ।

आज, यो केन्द्र जलवायु परिवर्तन तथा प्रतिजैविक प्रतिरोध (AMR) जस्ता चुनौतीहरूको सामना गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ। यसले मानव, जनावर तथा वातावरणीय स्वास्थ्यलाई एकीकृत गर्ने “वन हेल्थ” (One Health) अवधारणामा आधारित समग्र दृष्टिकोण अपनाएको छ। एक स्रोत केन्द्रका रूपमा, VBDRTC प्रमाणमा आधारित नीतिनिर्माण (EIPM) लाई प्रवर्द्धन गर्न, राष्ट्रिय क्षमता अभिवृद्धि गर्न तथा राष्ट्रिय, क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका शैक्षिक संस्था र अनुसन्धान साझेदारहरूसँग सहकार्य सुदृढ गर्न प्रतिबद्ध रहेको छ।

हाल भएगरेका गतिविधीहरूः

• मलेरिया माइक्रोस्कोपी तालिम: आधारभूत तथा पुनर्ताजगी

• कीटविज्ञान (एन्टोमोलोजी) तालिम: आधारभूत तथा पुनर्ताजगी

• वाहकजन्य रोगहरू (VBDs) सम्बन्धी आधारभूत अभिमुखीकरण

• वाहक सर्वेक्षण / कीटविज्ञानसम्बन्धी सर्वेक्षण

• कीटनाशक संवेदनशीलता परीक्षण

• एन्टी-मलेरियल औषधिको प्रभावकारिता सम्बन्धी अध्ययन

• MDA पश्चात् सर्वेक्षण: TAS, IIS

मुख्य कार्यक्षेत्रहरू :

• अनुसन्धान तथा प्रमाण सिर्जना: वाहकजन्य रोगहरू (VBDs) तथा उदीयमान सङ्क्रामक रोगहरू (EIDs) सम्बन्धी अनुसन्धान पहिचान, प्राथमिकता निर्धारण तथा सञ्चालन गर्ने, जसमा वाहकको जैविक विशेषता (Vector Bionomics), रोग सर्ने प्रक्रिया (Transmission Dynamics) तथा प्रभावकारी हस्तक्षेपहरू समावेश हुन्छन्।

• क्षमता विकास तथा तालिम: स्वास्थ्यकर्मी, चिकित्सक तथा फोकल व्यक्तिहरूको निदान, निगरानी तथा व्यवस्थापनसम्बन्धी सीप अभिवृद्धि गर्न संरचित तालिम प्रदान गर्ने।

• नीति सहयोग तथा पैरवी: प्रमाणमा आधारित नीतिनिर्माणका लागि स्रोत केन्द्रको रूपमा कार्य गर्दै रोग नियन्त्रण, उन्मूलन तथा उदीयमान स्वास्थ्य चुनौतीहरूको समाधानका लागि नेपाल सरकारलाई प्राविधिक मार्गदर्शन उपलब्ध गराउने।

• एकीकृत वाहक व्यवस्थापन: वाहक नियन्त्रण रणनीतिहरू विकास तथा मूल्याङ्कन गर्ने, कीटनाशक संवेदनशीलता अनुगमन गर्ने तथा निगरानी प्रणालीलाई सुदृढ बनाउने।

• जलवायु परिवर्तन तथा स्वास्थ्य: जलवायु परिवर्तनले स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभावसम्बन्धी अनुसन्धान तथा तालिम विस्तार गर्दै अनुकूलन तथा सहनशीलता (Resilience) रणनीतिमा केन्द्रित रहने।

• एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध (AMR): मानव, पशु तथा वातावरणीय स्वास्थ्यलाई समेट्ने “One Health” दृष्टिकोणमार्फत AMR अनुसन्धान तथा जिम्मेवार औषधि प्रयोग (Stewardship Program) लाई अगाडि बढाउने।

• अनुगमन तथा मूल्याङ्कन: राष्ट्रिय रोग नियन्त्रण कार्यक्रमहरूसँग सहकार्य गर्दै औषधिको प्रभावकारिता अध्ययन तथा हस्तक्षेप मूल्याङ्कनलगायत कार्यक्रमहरूको मूल्याङ्कन सहजीकरण गर्ने।

• राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य: संयुक्त शैक्षिक गतिविधि, अनुसन्धान तथा तालिम प्रवर्द्धन गर्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका विश्वविद्यालय, मेडिकल कलेज, स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान तथा अनुसन्धान संस्थाहरूसँग सहकार्य गर्ने।

• उत्कृष्टता केन्द्र (Center of Excellence): वाहकजन्य रोग अनुसन्धान, तालिम तथा विश्व स्वास्थ्य सहकार्यका क्षेत्रमा VBDRTC लाई दक्षिण एशियाकै अग्रणी संस्थाको रूपमा स्थापित गर्ने।